Gökyüzüne baktığımızda sıkça karşılaştığımız, uçakların arkasında bıraktığı o uzun beyaz izler aslında sadece geçici ve zararsız birer buhar bulutu değil. Uluslararası Bulut Atlası’nda “insan yapımı bulutlar” kategorisinde cirrus homogenitus olarak adlandırılan bu oluşumlar, havacılık dilinde kontreyl (yoğuşma izleri) olarak biliniyor. Bilim insanları, havacılığın yaydığı karbondioksitin yanı sıra, bu ince beyaz bulutların da küresel iklim değişikliğine önemli bir ısınma etkisiyle katkıda bulunduğunu belirtiyor.
Uçakların arkasında oluşan bu buz kristalleri, güneş ışığını uzaya geri yansıtarak Dünya’nın yüzeyine ulaşan enerjiyi azaltma (soğutma) kapasitesine sahip. Ancak aynı zamanda, Dünya’dan uzaya yayılan kızılötesi radyasyonu hapsederek battaniye etkisi (ısınma) de yaratıyorlar. Tekil bir kontreylin ömrü boyunca soğutucu mu yoksa ısıtıcı mı olacağı bu iki etkinin dengesine bağlı olsa da; küresel ve yıllık ortalamalara bakıldığında ısınma etkisinin açık ara baskın olduğu görülüyor.
Uçak Bulutları (Kontreyl) Nasıl Oluşur?
Kontreyller, yerden yaklaşık 10-11 kilometre yükseklikte, yalnızca atmosferin yeterince soğuk ve nemli olduğu bölgelerde meydana gelir. Uçak motorlarından atılan is (kurum) partiküllerinin üzerine atmosferdeki su buharının yoğuşması ve anında donarak buz kristallerine dönüşmesiyle oluşurlar.
İlginç bir şekilde, çok az is partikülü yayan modern motorlar bile bu izleri oluşturabiliyor. Kuru bir atmosferde sadece birkaç dakika yaşayıp kaybolan bu izlerin iklim üzerindeki etkisi yok denecek kadar azdır. Ancak atmosfer soğuk ve yeterince nemli kalırsa, bu izler büyür, birleşir ve kilometrelerce uzayan “kontreyl sirüs” (contrail cirrus) adı verilen geniş buz bulutu tarlalarına dönüşür.
- Yoğun Görüldüğü Bölgeler: Avrupa, Kuzey Atlantik ve Kuzey Amerika’nın doğusu.
- Nadir Görüldüğü Bölgeler: Asya kıtasının büyük bir bölümü.
Karbondioksitten Daha Hızlı ve Etkili Bir Isıtıcı
Kontreyl sirüs bulutları, bazen bütün bir ülkenin üzerini kaplayacak kadar genişleyebilir ve gökyüzünde saatlerce kalabilir. İngiltere ve Fransa üzerinde yapılan gözlemler, bazı kontreyl bulutlarının onlarca, hatta yüzlerce ton karbondioksit ile aynı iklim etkisini yaratabildiğini ortaya koyuyor.
Bu izleri iklim için bu kadar güçlü kılan iki temel neden bulunuyor:
- Başlangıçta sadece birkaç yüz kilo su buharı ve birkaç on gram isten oluşsalar da, atmosferin nemini çekerek devasa bir kütle kazanırlar.
- Karbondioksit sadece dar dalga boylarındaki ısıyı hapsederken, kontreylleri oluşturan buz kristalleri neredeyse tüm dalga boylarındaki kızılötesi radyasyonu emer.
Karbondioksit yüzyıllar boyunca atmosferde kalarak uzun vadeli bir ısınma yaratır. Kontreyllerin yarattığı ısınma ise çok daha şiddetli ancak kısa sürelidir (birkaç saat). Yani bir uçuşun yarattığı anlık iklim etkisi kontreyller tarafından domine edilirken, uçuşun üzerinden yıllar geçtikten sonra bu etkiyi karbondioksit devralır.
Çözüm Yolları: Yeni Rotalar ve Gelişmiş Sensörler
Bilim dünyası, büyüyen havacılık sektörünün yarattığı bu gizli ısınmayı durdurmak için çeşitli projeler yürütüyor. Yakıt veya motor teknolojisini değiştirmek onlarca yıl sürebilecek yavaş bir süreç. Bu nedenle uzmanlar, daha hızlı ve uygulanabilir bir çözüme odaklanıyor: Uçuş rotalarını kontreyl oluşumuna uygun soğuk ve nemli bölgelerden kaçınacak şekilde optimize etmek.
Bu rotalamanın yapılabilmesi için uçuş irtifasındaki nem durumunu gösteren hava tahminlerinin çok daha kusursuz olması gerekiyor. Bu kapsamda hayata geçirilen Mist (Sis) araştırma projesi, Honeywell Aerospace UK ve Boeing UK gibi devlerle iş birliği yapıyor. Projenin temel amacı; kontreyl oluşumunu önceden tespit edebilecek gelişmiş bir nem sensörü geliştirmek, bu sensörü ticari yolcu uçaklarına entegre etmek ve havacılığın iklim üzerindeki bu beyaz yükünü en aza indirmek.
